Efimbo onde lilongifa ngahelipi odula ya dja ko?

Oshike wa longa (nda longa) omudo wa dja ko?

Odula 2011 oya fya. Ndele eshi ya fya, ondi wete shili nawa, manga inatu tameka ei ipe (2012), tu tule kanini. Onda hala okutya tu fuwepo ngoo olweede luxupi, ashike hasho unene nda hala okutumbula osho. Moshili onda hala okutya, inatu tameka eengeda, tu li tule mondjila ipe, inatu li pupa nawa nhumba twa longifa efimbo odula ya dja ko! Ondi shishi nawa kutya otuna ohamu nohatu kulaukile twa hala oku matuka pamikalo dihapu fimbo omudo ou upe ina u dja ‘eemitute’ dihapu. Efimbo ota li pupo shili! Ashike tu tuleni ngoo kanini omutengi wetu poshi: tu li puleni nawa. Tatekulu Abdenego Nghifikwa, okwe tu longa kutya: ‘okushuna lwanima luhapu inashi hala okutya ekanifo lefimbo, ndele otashi ulike elilongekido’. Kombinga ikwao, ngenge hatu tale oudano wokunuka omani, oo u holike kounona moshilongo shetu, ohatu kufamo oshihopaenenwa oshinandunge panghalamwenyo yetu. Ounona ngenge tava nhuka omani tete ohava shuna lwanima, tava kongo eenghongolokelo doku lamunuka nawa, opo vaha lyeko omani…Pomito ei ondi wetu, omunhu ito dulu okutya okaana oko ka shuna lwanima opo ka nhuke omani oka kanifa efimbo, shashi oshayela kutya oke lilongekidila nawa oshisho osho kena sho ku nhuka omani, ke he i lyeko!

Tu kwateni hano omadiladilo etu, opo etu vatele oku shuna meemadi detu doule womudo ya dja ko. Natu kendabale oku lipula, hatu li wanifilepo oshili, fyee vene, hatu likolele moshitumbulifo eshi: EFIMBO. Fye ka tushii nawa nawa kutya efimbo oshinima pashike. Ovanongononi, ovanaendunge, eenghulungu, novakonaakoni opamadiladilo oo omo ule vomapupi nomapupi momusholondodo wondjokonona younyuni wetu ovakendaabala, ovakondja shili noku tuyelifila kutya efimbo oshike, ndele ovanyengwa okutu pa enyamukulo li tefa ondino. Fiyo onena ka tu shishi kutya efimbo oshike[1] Omunongononi ‘omukelefiti’ Agustinyu wo kuHipona, muAfrika lo koushilo, momamenekelo aye ote li pu ta ti: Efimbo oshike? Enyamukulo laye ole li: ‘ngenge inandi shipulwa to ti ngeno ondi shishii ngoo kutya efimbo oshike, ndele shima ngoo ndeshi pulwa ame kandi shishi vali oku shi yelifa’. Omunamayele ou ita pewa oushima. Moshili, ka shi pu oku yelifa kutya efimbo oshinima pashike. Ngeno na tu ya ndje omito komuleshi: Ku ove, efimbo oshike? Ombili, shashi pamwe epulo eli ku na efiku limwe we lyeetele momadiladilo oye. Ashike, kembadala ngoo u li nyamukule!

Ame ondi wetu vali shi pu oku lalakanena efimbo noku likotokela opa mulandu woyeetwapo yetu, shidu oku tumbula kutya efimbo oshike. Ndele eshi shina oshilonga ku hena vali, okushiiva kutya efimbo ola fimana noli na oshilonga shinene monghalamwenyo yetu yopaumwene no yopashiwana.

Oinima ei ya fimana ihai kwatekeka. Oi na oudju oku fiila oshisho! Efimbo oshinima shafimana, molwaasho iha li kwatekeka! Ola fa oshikuti, ngenge sha di mofipa iha shi shuna mo vali, shapu oto ke shi toola! Ola fa omeva a tikila poshi, oo haeke lihakana medu…Efimbo oli li alushe moshidudu la finda konakudiwa, vati okonima: Onghela, ongheleinya, ‘oshivike’ sha dja ko, omwedi wa dja ko, omudo wa li (oudwali), omido da dja ko, la yuka ngoo ne konalenale…efimbo oko la finda oko! Fye ne ovanhu neshito alishe laPamba, (nande nefimbo oshishitwa), otwa fa tu wete twa yuka komesho…nande tu li ngoo alushe pokati konghela nomongula: monena. Oule aushe wefimbo (konima, pokati, komesho) ohatu talele oku dja monena. Oku dja pefimbo eli tu li no ponhele apa tu li, to ti oinama oyafa ngoo ili eshi yakala, oya fa ngoo taii yoo tai aluka (Anselmo Borges): okulombo, okufu, okwenye noitemedula, omafimbo aa to ti okwa fa amwe aeke omido adishe. Ngeno omunhu oto ti iha pe uya sha shipe oinama aishe oya fa ashike ikulu (F. Nietzesche). Ashike oshikuti osha dja mofipa!

Nande alushe ngenge hatu tameke omudo upe, to ti ka pena elunduluko lasha, oshili osheshi kutya mepitafimbo oinima aishe oi li melunduluko. Omafo aa awa komwoongo, komukwa ile komufyaati pokwenye hawo vali ta euya ko poitemedula; olungu eli twa xwika neudo halo vali hatu ka xwika momudo ta uya; Eyoka iha li shuna moshipuununwa omu la dja; Efundula la Modila ita tu li dana luvali; moipundi yolupale la xo ihamu shunwa; kounona ihaku li shunwa… Efimbo oha li piti. Efimbo, eli la ya nomudo ou wa fya (2011), owe li longifa ngahelipi? Ole ku fiila sha tu, shopaumwene ile shopashiwana?

Natukendaabale okutu la omesho ongongo keememo dekuva:

1. Efimbo lopaumwene: Odula ei ota i hovele naanaa ngashi ngo dikwao adishe hadi tameke. Ondi wete ita i hovele nomadidiliko manene, mewangadjo ile mounyuni wetu, ile pamwe nomalunduluko eli kalekelwa monghalamwenyo yetu, oo ta etulondwele kutya ei oyo ondula yetu yaxuninwa; Omeva omulonga waKunene, otaa twikile ngoo a yuka kefuta lAtlantic; Etango onghe ngoo ta li piti koushilo la yuka kouninginino; Ovanhu onghee ngoo tava twikile nokulonga oukolokoshi...; Omudo upe, ita u etelele ovanhu vamwe velikalekelwa, pamwe vale vefike pomulunga, ile vaxupi vefike pu ngube! Opo oinima ei i tu ningile ‘oshilaye’ shelunduluko lefimbo. Eshi osha hala okutya, ino teelela omadidiliko amwe a pitapo pwaa wa mona edula edi da dja ko; Ove ino tya, shiimba eshi pehena omadidiliko, ondi na efimbo natango! Ino pwaalala. Longifa efimbo eli u na paife, shashi olo omaano oye. Kembadala noudiinini u yambulepo onghalamwenyo yoye, moku kwata nawa eemhito adishe ta di ku holokele. Shininga nee opailonga yoye, opamalilongifo, opanghalafano nekwatafano novanhu, kondja nelama; Shashi, eputuko nexumo komesho loye oli li momake oye mwene. Ngenge ndele o wa hala ombili nouli nawa, konga oundjolowele wopamwenyo, wopamepo, nowopalutu, mokuninga omahoololo nomatokolo oye mwene. Ino tila oku tokola! Dimbuluka alushe kutya omatokolo mahapu aa ha eta oluhodi nenyeme monghalamwenyo yetu, oyaa twa ninga inatu lipula ile twa efa vakwetu vaa ninge ponhele yetu! Dimbuluka kutya oitomo yonghalamwenyo yoye, oi li momake oye mwene. Oove fimba ina ongodi! Omatokolo eli pi to ningi neudo? Oshike wa hala okweetapo modula ei 2012? Ile pamwe o wa hala oku lundulula sha monghalamwenyo yoye? Tala: shininga nena. Tameka paife (Agustinyu wokuHipona). Oshikuti ngenge shadi mofita ita shi alukilemo vali!
2. Efimbo lopashiwana: Efimbo ndishi emona? Emona ita li holola efimano, netumba la mwene walo, kwaame ka li na oshilonga. Natu tye nee ngeno ope na oshipuna hashi litadele ‘eliko’ lasho lili kohakwiwa, koshilongo shi heshiivike apa shili! Ndishi emona eli ka li na oshilonga? Osho ngaho shi li efimbo.Luhapu otwa djala ashike efimbo koikesho, fye twe li homata 'meedjepela' (pamaufishu oshinanena), ndele efimbo eli ame ohai li yeleke pamwe nemona lihena oshilonga. Shashi nande oovene valo tave li litadele, luhapu ita liholola efimano lavo neputuko lavo opakulongifa efimbo. Osheshi efimbo ola pumbwa oku longifwa neendunge opo leetepo oshishipo nouwa woshiwana shetu. Keshe umwe wetu okuna ongunga inene koshiwana shetu, ngenge ita longifa nawa efimbo. Osheshi keshe ngoo olweede twa tokelwa, ile twa ‘lata’ moku wanifapo oshilonga sho nhumba, oha tufe ashike hatu lemene monima eputuko nexumo komesho loshiwana no loshilongo shetu. Moku tala kwange, meni lefimaneko lefimbo omwa hondama efimaneko lomunhu, netilo Kalunga, ou oye Mwene wa lo.

Apa ondi wete ka pe na eemata. Efimbo iha li aluka, ngenge la pitipo ola koya! Ndele nafye hinga tu koya… hinga tu kuka! Efimano nongushu yefimbo opo nee ili apa.

Ngeno eshi osho shi kale oshisho shetu, keshe omudo, eshi ta u tameke, tu nongele efimano lefimbo nokukonga ongushu yalo moshilonga keshe hatu shilongo, pomito keshe tu na omwenyo. Osheshi efimbo eli tuna shili ole li ashike tuli mulo, pomito oyo Etango le tu pa tu kaleko. Eli la pita ka li fi vali letu, ina li tu pamba vali. Ka tu na vali eshi hatu dulu oku lundulula mu lo. Eli lo mongula, ka tu shii eshi ta li tu etele. Oshiholekwa shaKalunga, fye ka tu shii eshi she tu teelela! Hano olweede eli twa pewa, ina tu li kwata ouhefi, noku lipyakidila noinima ihena oshilonga, iha shiliviya, oipundjamenya!

Shiiva kutya, ngenge to longifa nai efimbo loye oto kanifa oinima ivali: Shotete oto hepifa efimbo loovene; shitiva oto kanifa omhito iwa yoku longa oinima ei ta i tungu onghamwenyo loye noyoshiwana shoye. Hano, momudo ou (2012) natu fimaneka efimbo (lokulonga no lokufudapo), natu kwate nawa efimbo letu, opo tu tweni kumwe. Osheshi ngenge ndele hatu tu kumwe mefimbo ohatu ka twa kumwe moinima ihapu! Efimbo iha li kwatekeka, ngenge we likwata lidiinina!

Kalunga tate, omudo ou (2012) ne u tuyambekele, ne u yade omaano ndele te u tu ningile omudo woshishipo; Ne tu pe oukolele. Ye ne tu pe omadilaadilo mawa, onyati yokomutima nelama lokomwenyo tudiinina oinakuwanifwafopo yetu. Evadimo loshinge shaye na li tu ningile ouyelele mekatuko letu oule wodula ei ta i hovele.

Kalunga ngenge eshi hala, natu shakene modula ta i ya!

Virgínio Lidinikeni, 31/12/2011 (Italia)